Fijałek Jan Nepomucen (1864–1936), ksiądz dr, profesor U. J., urodził się 8 V w Pogwizdowie pod Bochnią. Do szkół uczęszczał w Bochni i w Krakowie; po maturze w gimnazjum św. Anny 1883 r. wstąpił do seminarium biskupiego w Tarnowie, skąd po roku przeniósł się do Krakowa na studia teologiczne w Uniwersytecie Jagiellońskim. Wyświęcony na kapłana 1887, był zrazu wikariuszem u św. Salwatora na Zwierzyńcu w Krakowie, w tymże samym jednak jeszcze roku wysłał go biskup Albin Dunajewski na dalsze studia do Rzymu, gdzie po dwóch latach uzyskał w watykańskiej Szkole Paleograficznej dyplom paleografa-archiwisty. Równocześnie studiował w Uniwersytecie Gregoriańskim prawo kanoniczne i po napisaniu rozprawy kanonistycznej otrzymał prawo do złotego medalu, doktoryzował się też z prawa kanonicznego w Liceum papieskim św. Apolinarego 1889 r. Podczas tego pierwszego pobytu w Rzymie pracował z ramienia Ekspedycji rzymskiej Akademii Umiejętności w Archiwum Watykańskim.
Wróciwszy do kraju był kilka miesięcy wikarym w zapadłej wiosce Gruszowie pod Gdowem, skąd powołany został przy kościele Mariackim w Krakowie na stanowisko penitencjariusza, na którym pozostawał przez siedem lat, sprawując równocześnie katecheturę w paru gimnazjach krakowskich. Nie zaniedbując dalszego kształcenia się w kierunku studiów historyczno-prawnych, zapisał się na wykłady i seminaria znakomitych profesorów Ulanowskiego i Smolki. W tymże czasie napisał rozprawę doktorską pt. De gestis statutisque synodalibus episcoporum Wladislaviensium medii aevi observationes criticae, na podstawie której otrzymał 1891 r. stopień doktora teologii. W dwa lata później przeprowadził na Wydziale Teologicznym swoją habilitację z historii kościoła i rozpoczął jako docent prywatny wykłady. Równocześnie zastępował ks. prof. Pawlickiego, który przeniósł się na Wydz. Filozoficzny, w wykładach z teologii fundamentalnej.
W r. 1896 powołany został ks. F. na katedrę historii kościoła na Wydziale Teologicznym w Uniwersytecie Lwowskim, zrazu w charakterze profesora nadzwyczajnego, a od r. 1899 profesora zwyczajnego. W roku 1901/2 był dziekanem na swym Wydziale, a w roku 1903/4 obrany został rektorem Uniwersytetu we Lwowie. Uczył tam lat szesnaście i powrócił do Krakowa dopiero w roku 1912, po ustąpieniu ks. prof. Chotkowskiego, obejmując po nim katedrę historii kościelnej w Uniwersytecie Jagiellońskim i sprawując dziekaństwo Wydziału Teologicznego w roku 1914/15. Gdy w roku 1919 utworzono na tymże Wydziale katedrę historii kościoła w Polsce, ks. F. objął ją i pozostawał na niej aż do r. 1930, w którym z powodu nadwątlonego zdrowia przeszedł na emeryturę.
Już w roku swego rektoratu we Lwowie 1903 został F. członkiem korespondentem Akademii Umiejętności na Wydziale Historyczno-filozoficznym, a 1919 r. osiągnął członkostwo czynne. Oddany jej całą duszą, objął w następnym roku przewodnictwo Komisji Historycznej i dyrekturę jej wydawnictw, a w r. 1927 został dyrektorem Wydziału Historyczno-filozoficznego Akademii. Również i Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie wybrało go w r. 1932 swym członkiem honorowym, a Wydział Teologiczny wileńskiego Uniwersytetu Stefana Batorego obdarzył go doktoratem honoris causa. Już poprzednio (1928) obrany został członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Teologicznego. W r. 1926 odznaczony został krzyżem komandorskim orderu »Polonia restituta«.
Jako kapłana katolickiego charakteryzowali F-a ks. prof. Tadeusz Glemma i ks. prof. Czesław Falkowski, którzy w swych wspomnieniach nekrologicznych zaznaczają, że zostawszy w r. 1926 z kolacji Uniwersytetu Jagiell. kanonikiem kapituły katedralnej krakowskiej, godność tę wysoko sobie cenił i chętnie ulubionego tytułu kanonika używał.
Ks. F. był erudytem na miarę światową i pod względem olbrzymiej wiedzy oraz głębi umysłu badawczego, nacechowanego zawsze krytycyzmem, mógł iść w zawody z najwybitniejszymi uczonymi, jakich nauka historyczna wydała. Ten ogrom erudycji rozsadza niekiedy konstrukcję jego prac, gdy pragnął w nich zamieścić wszystko, co wiedział o danym przedmiocie. Stąd każda praca F-ka przeładowana jest przypisami lub anneksami, przy czym dygresje te dochodzą niekiedy do rozmiarów osobnych rozpraw czy referatów. Nie ma w nich nigdy frazesów, ani stylistycznych okraszeń, każde jednak zdanie, chociaż pisane stylem zwartym, a nawet niekiedy dość ciężkim, przynosi nowy fakt historyczny lub nową myśl, nawiązującą do całości danego zagadnienia. Odznaczając się niezwykłą pracowitością i sumiennością, zbierał do końca życia materiały źródłowe do swych prac, wypisując je zwłaszcza z nie opublikowanych źródeł rękopiśmiennych, z czego powstał olbrzymi zbiór »tek historycznych ks. Fijałka«, złożony dziś w zbiorach bibliotecznych Polskiej Akademii Umiejętności.
Na stanowisku przewodniczącego Komisji Historycznej P. A. U. tudzież dyrektora Wydziału Historyczno-filozoficznego szczególną pieczą otaczał organ Komisji i Archiwum K. H. oraz Ekspedycję Rzymską P. A. U. On głównie kierował w ostatnich latach życia pracami Ekspedycji, doglądał druku wydawnictw watykańskich, robił korekty, pilnował indeksów, raz nawet sam wyjechał do Rzymu (1928), aby usprawnić i przygotować plan i opracowanie materiału do dalszego wydawnictwa aktów nuncjatury w Polsce w w. XVI. W Archiwum Komisji wydał wspólnie z prof. St. Kutrzebą Kopiarz rzymski Erazma Ciołka (t. XII), a wspólnie z o. Jackiem Woronieckim Zbiór formuł zakonu dominikańskiego prowincji polskiej z XIV i XV w. Szczególnie jednak leżała mu na sercu edycja nuncjatury, zapoczątkowana przez śp. Wincentego Zakrzewskiego, do której to pracy zaprawiał dwóch młodych duchownych, ucznia swego, ks. prof. T. Glemmę, oraz ks. dra M. Żywczyńskiego.
Skala zainteresowań naukowych ks. F-ka była niepospolicie rozległa, przekraczając daleko ramy badawcze, stanowiące jego właściwą specjalność tj. dzieje kościoła w ogóle, a kościoła polskiego, zwłaszcza w średniowieczu, w szczególności. Stąd bibliografia prac jego obejmuje z górą setkę pozycji naukowych: dzieł, rozpraw, artykułów i krytycznych recenzji z różnych zakresów, wydanych bądź to jako osobne publikacje, bądź rozproszonych po wielu czasopismach naukowych (głównie w Kwartalniku Historycznym, Przeglądzie Powszechnym, Przeglądzie Polskim, Reformacji w Polsce, Ateneum Wileńskim, Kwartalniku Teologicznym Wileńskim i redagowanym przezeń znakomicie organie Tow. im. papieża Benedykta XV Polonia Sacra oraz własnym nakładem wydawanej Nova Polonia Sacra). Spis tych prac zestawiony został w Collectanea Theologica z r. 1936, nie jest wszakże zupełnie wyczerpujący.
Do zagadnień które badał i opracowywał ze specjalną predylekcją, należały dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego, z którym tyle go łączyło nici. Gdy Kraków przygotowywał się do obchodu pięćsetnej rocznicy założenia swej Wszechnicy, Komitet Jubileuszowy wysłał ks. F-a dwukrotnie w ll. 1896 i 1898 na poszukiwania archiwalne do Włoch: Rzymu, Bolonii i Padwy. Rezultatem tych poszukiwań była gruntowna praca o Polakach, którzy kształcili się w piętnastym wieku na uniwersytetach włoskich, pt. Polonia apud italos scholastica saec. XV. Część pierwsza tej pracy, obejmującej studentów-laureatów począwszy od Pawła, syna Włodzimierza, a skończywszy na Janie Lasockim, ukazała się po łacinie w r. jubileuszowym 1900, w wydawnictwie Munera saecularia Universitatis Cracoviensis. Niemal równocześnie pojawiły się Studia do dziejów Uniwersytetu Krakowskiego i jego Wydziału Teologicznego w XV w., wydane również w pięćsetną rocznicę założenia Wydziału Teologicznego w Krakowie. Koroną jednak tych głębokich studiów było dwutomowe dzieło o jednym z najwybitniejszych pisarzy kościelnych XV w. i profesorze Uniwersytetu Jagiellońskiego, pt. Mistrz Jakub z Paradyża i Uniwersytet Krakowski w okresie soboru bazylejskiego, Kr. 1900. Praca ta otrzymała nagrodę Akademii Umiejętności na konkursie im. biskupa St. Ad. Krasińskiego. Na szerokim tle powszechnodziejowym nakreślił autor niepospolitą postać sławnego pisarza i omówił jego dzieła teologiczne w świetle ogólnej literatury kościelnej średniowiecza, której znawstwo jest wprost zadziwiające. Obok tego głównego bohatera swej monografii oświetlił F. wiele innych nieznanych lub mało znanych współczesnych osobistości, w oparciu o bogaty materiał źródłowy, poddany gruntownej analizie krytycznej i rzucający wiele nowego światła na stosunki kulturalne epoki soborowej. W związku ze studiami nad polską literaturą teologiczną XIV–XV w. pozostaje po łacinie napisana obszerna rozprawa Dominus Bartolus de Saxoferrato eiusque permagna in Polonos auctoritas, wydana w r. 1911 przez Akademię i Uniwersytet Jagielloński jako dar tegoż Uniwersytetu dla włoskich wszechnic w Bolonii, Perugii i Pizie z okazji sześćsetnej rocznicy urodzin Bartłomieja z Saxoferrato. Do tej też serii studiów z epoki soborowej zaliczyć wypadnie rozprawę wiążącą się pośrednio z kwestią krzyżacką, pt. Dwaj dominikanie krakowscy: Jan Biskupiec i Jan Falkenberg (1925).
Drugi dział zainteresowań naukowych F-ka, sięgający jeszcze samych początków jego studiów, obejmował rozległe a poza pracami Heyzmana, Gromnickiego i Ulanowskiego prawie nietknięte pole ustawodawstwa kościelnego w Polsce. Gruntownie wykształcony w Rzymie i Krakowie młody kanonista i historyk rozpoczął swą pracę w tym zakresie od sporządzenia indeksu do wydania statutów synodalnych diecezji włocławskiej przez ks. Zenona Chodyńskiego (1890). Ten indeks nasunął mu widocznie temat do przytoczonej wyżej dysertacji doktorskiej o statutach synodalnych biskupów włocławskich (1891). W następnym roku pojawia się artykuł F-ka o Średniowiecznych statutach synodalnych diecezji włocławskiej (1892), zaraz też potem wypływa on na szersze wody, zakładając serię studiów zatytułowaną: Średniowieczne ustawodawstwo synodalne biskupów polskich. Jako pierwszą w tej serii daje swoją pracę habilitacyjną Życie i obyczaje kleru w Polsce średniowiecznej (1893), którą krytyka naukowa przyjęła z dużym uznaniem. Oceniając należycie wielką wagę ustawodawstwa kościelnego i potrzebę publikacji jego pomników, wydał F. Statuty kapituły katedralnej włocławskiej, przygotowane przez ks. Stanisława Chodyńskiego, zaopatrując je w obszerną bibliografię ustawodawstwa kapitulnego w Polsce (1915), sam zaś gromadził przez całe życie materiały z tego zakresu dla zamierzonego przez Polską Akademię Umiejętności zbioru statutów synodalnych i kapitulnych, z których jeden tomik wydał (Statuty synodalne biskupa krakowskiego Nankera), a drugi przygotował w znacznej części do druku (Statuty Mikołaja Trąby).
Wreszcie trzeci splot umiłowanych zagadnień F-ka wiązał się z misyjną rolą kościoła polskiego na wschodzie litewsko-ruskim. Już w r. 1896 na podstawie źródeł greckich opracował Średniowieczne biskupstwa kościoła wschodniego na Rusi i Litwie (Kwartalnik Historyczny T. X), w następnym zaś roku (w tymże samym czasopiśmie) Biskupstwa greckie w ziemiach ruskich od połowy w. XIV. Z tematem tym wiąże się referat o Losach Unii florenckiej w Wielkim Księstwie Litewskim za Kazimierza Jagiellończyka, przedstawiony w r. 1934 w Akademii Umiejętności.
Kiedy zbliżała się 500. rocznica unii horodelskiej, w zbiorowej publikacji pt. Polska i Litwa w dziejowym stosunku (1914), F. przystąpił do współpracy, wzbogacając tę książkę obszerną, znakomitą rozprawą o Uchrześcijanieniu Litwy przez Polskę. Właśnie niedawno (1910–12) ukazały się dwa dzieła ks. prałata Jana Kurczewskiego z Wilna: »Kościół Zamkowy czyli katedra wileńska« (2. t.) i »Biskupstwo wileńskie«, oba oparte na przebogatym materiale archiwalnym katedry wileńskiej, z którego pewną część dokumentów ks. Kurczewski ogłosił drukiem w drugim tomie »Kościoła Zamkowego«, niestety nie metodycznie i z licznymi błędami wydawniczymi.
Łącznie z prof. Semkowiczem postanowił F. sięgnąć do samego źródła tych cennych dokumentów, tj. do archiwów wileńskich i wydać je wszystkie razem lege artis. Praca ta rozpoczęta w r. 1922, obliczona była pierwotnie na dwa tomy. Kodeks dyplomatyczny katedry i kościołów diecezji wileńskiej miał obejmować dokumenty od założenia biskupstwa wileńskiego (1387) do śmierci biskupa Waleriana Protasewicza (1579). Dopiero jednak w r. 1932 ukazał się pierwszy zeszyt I tomu Kodeksu (1387–1468), reszty tegoż tomu już F. nie ujrzał w druku. Drugi zeszyt I tomu Kodeksu (do r. 1507) wyszedł w r. 1939.
Doświadczenie obu wydawców znalazło swój wyraz w ogłoszonej w r. 1925 Instrukcji wydawniczej dla średniowiecznych źródeł historycznych, uchwalonej przez Komisję Historyczną P. A. U. Swoje osobiste poglądy na pewne zasady edytorskie zastosował F. w innym współcześnie przygotowanym przez siebie (przy udziale dyrektora K. Kaczmarczyka) wydawnictwie Kodeksu dyplomatycznego klasztoru Jasnogórskiego dokończonym już po śmierci F. w pierwszym roku wojny (1939).
Pozornie zimny i trochę szorstki, wymagający dość wiele dla siebie, okazywał się przy bliższym poznaniu szczerym, serdecznym i życzliwym przyjacielem. Toteż śmierć jego niemal nagła była dla wszystkich, którzy go znali, ciosem bolesnym, a dla nauki wprost niepowetowanym. Zmarł dnia 19 X 1936, a pogrzeb z katedry wawelskiej dnia 22 tegoż miesiąca miał niezwykle uroczysty.
Szczegóły biograficzne na podstawie własnoręcznego «Curriculum vitae« z r. 1920 w Archiwum U. J. Bibliografia prac drukowanych zebrana i uzupełniona przez ks. M. Wyszyńskiego w »Collectanea Theologica« t. XVII (rok 1936) s. VII–XI, oraz w »Dodatku do Kroniki U. J.« za lata 1921–34, Kr. 1936. Ogólną charakterystykę prac naukowych ks. Fijałka podał uczeń i następca jego na katedrze uniwersyteckiej w Krakowie ks. prof. Tadeusz Glemma pt. Prace naukowe śp. ks. Jana Fijałka (Kwartalnik Historyczny z r. 1936), w której autor uzupełnił bibliografię prac ostatnich Zmarłego. Ponadto moje wspomnienia osobiste. Spośród licznych nekrologów na szczególną uwagę zasługują: artykuł Władysława Semkowicza w Kwartalniku Historycznym z r. 1936 p. t. śp. ks. Jan Fijałek, charakterystyka postaci, oraz nekrologi ks. prof. T. Glemmy w »Ateneum Kapłańskim« t. 38 i odb., oraz ks. prof. Czesława Falkowskiego w «Ateneum Wileńskim« t. XI i odb.
Władysław Semkowicz